Zaburzenia osobowości: osobowość anankastyczna (obsesyjno-kompulsyjna*)

Osoby o cechach anankastycznych, niezależnie od tego, w jakim zawodzie pracują, zachowują się podobnie do stereotypowego urzędnika. Są niezwykle dokładne i sumienne, skoncentrowane na szczegółach. W działaniach dążą do ideału, przez co bardzo trudno im dokończyć zadania, które nigdy nie są wykonane „wystarczająco dobrze”.
Lubią porządek i postępowanie według schematów. Mogą na przykład godzinami prasować, składać i układać ubrania według kolorów albo ustawiać na półkach książki w alfabetycznej kolejności. Chętnie tworzą tabele, katalogi i regulaminy.
Osobowość ananakastyczna nie toleruje błędów i odstępstw od zasad, dlatego ludzie o cechach obsesyjno-kompulsyjnych wielokrotnie sprawdzają, czy się nie pomylili. Stawiają bardzo wysoko poprzeczkę również swoim współpracownikom, członkom rodziny i znajomym, przekonani, że ich standardy postępowania obowiązują wszystkich. Zawsze starają się zachowywać uprzejmie i kulturalnie, ale z trudem wyrażają ciepłe uczucia. Bardziej poświęcają się pracy niż relacjom międzyludzkim.
Funkcjonowanie osób anankastycznych nie pozwala na swobodę w żadnym obszarze życia. Trudną sferą są emocje, zwykle przeżywane niezbyt świadomie. Kontakt z nimi wymagałby spontaniczności i wyjścia poza sztywne ramy, co dla tych osób jest bardzo zagrażające. Zaabsorbowanie szczegółami i wypełnianie planu krok po kroku chroni przed niepewnością i pozwala nie zastanawiać się nad wewnętrznymi konfliktami.
Rozwój osobowości w kierunku tego zaburzenia jest bardzo prawdopodobny u dzieci, które muszą sprostać nadmiernym wymaganiom rodziców, stosując się do rozbudowanego systemu nakazów i zakazów. Szczególnie groźne jest sytuacja, w której za łamanie zasad grożą surowe kary, ale pochwały za właściwe zachowanie należą do rzadkości. Osoba, która dorastała w takim środowisku, z lęku przed karą perfekcyjnie wykonuje obowiązki, jednocześnie tłumiąc w sobie chęć buntu.
Osobowość anankastyczna wiąże się ze skłonnością do zaburzeń lękowych, również pod postacią somatyczną. Ludzie o tym typie osobowości uważają, że bardzo dobrze radzą sobie w życiu, wzorowo wypełniając obowiązki i stosując się do norm społecznych. Do lekarzy i psychologów trafiają dopiero wtedy, gdy w wyniku trudnej sytuacji lub zbyt długiego obciążenia stresem zaczynają świadomie doświadczać lęku albo objawów z ciała. Psychoterapia poprawia sposób funkcjonowania osób anakastycznych, jednak osiągnięcie rezultatów wymaga czasu, ze względu na dużą sztywność przekonań i niewielki wgląd w emocje u tej grupy pacjentów.

Małgorzata Libman-Sokołowska

*Osobowości obsesyjno-kompulsyjnej czyli anankastycznej nie należy mylić z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (dawniej nazywanym nerwicą natręctw)