Przyczyny fobii swoistych – przegląd hipotez

Geny
Skłonność do fobii prostych może być dziedziczna, na co wskazują wyniki badań bliźniąt: identyczne genetycznie bliźnięta jednojajowe częściej cierpią na tę samą fobię, niż bliźnięta dwujajowe.
Ewolucja
Ciekawym uzupełnieniem danych o dziedziczności są hipotezy odwołujące się do ewolucji naszego gatunku, sugerujące, że niektóre fobie pozwoliły przetrwać naszym przodkom:

Fobie typu „krew – iniekcja – rana”: Lęk przed ostrymi narzędziami i krwią, który często prowadzi do omdleń, mógł w odległych czasach ratować uczestników krwawych konfliktów. Leżący bez ruchu byli uznawani przez wrogów za martwych, dzięki czemu udawało im się przeżyć.
Fobie zwierząt: Również fobie związane z jadowitymi zwierzętami nie były pozbawione sensu – być może szczególnie ostrożne jednostki żyły dłużej i miały więcej potomstwa od współplemieńców, którzy narażali się na niebezpieczne ukąszenia.
Konflikty emocjonalne
Według psychoterapeutów psychoanalitycznych lęk doświadczany w fobii pochodzi „z wnętrza” – jest wyrazem sprzecznych dążeń i emocji, których człowiek sobie nie uświadamia. Rzeczywiste sytuacje nie są prawdziwym źródłem strachu, a obawa przed nimi jest jedynie metaforą tego, co dzieje się w psychice pacjenta. Lęk przedostaje się do świadomości dopiero, kiedy zostanie umieszczony w rzeczywistości powiązany z konkretnym przedmiotem, ponieważ niektórym osobom łatwiej zmierzyć się z określoną fobią, niż z chaosem w sferze własnych emocji i motywacji.
Warunkowanie (na przykładzie hydrofobii)
Większość psychologów i psychiatrów uważa, że do powstawania fobii dochodzi na drodze warunkowania czyli uczenia się lęku:
Traumatyczne wydarzenie: U osoby, która jako dziecko niespodziewanie wpadła do wody i przeżyła bardzo silny strach, może rozwinąć się hydrofobia. Cierpiące na nią osoby boją się i unikają pływania (w tym również łódką czy kajakiem), a w skrajnych przypadkach – wszelkiego kontaktu z wodą.
Uczenie się „społeczne”: Fobii można również nauczyć się pośrednio, na przykład obserwując lękowe reakcje rodziców, albo słuchając latami komunikatu „nie wchodź do wody, bo się utopisz”.
Warunkowanie klasyczne: Kolejny mechanizm to powstanie fobii na drodze skojarzenia sytuacji neutralnej – wycieczki nad jezioro, z bodźcem silnie negatywnym – na przykład atakiem paniki, który wystąpił w trakcie tej wycieczki.
Utrwalanie zaburzenia: Osoby unikające wody nie mają szansy doświadczyć tego, że zanurzenie się w wodzie zwykle jest bezpieczne – w ten sposób podtrzymują objawy.
Choć koncepcji powstawania fobii swoistych jest wiele, nie wykluczają się wzajemnie. Każdą z zaprezentowanych hipotez można uznać za uzupełnienie pozostałych; wskazówkę, która umożliwia pełniejsze rozumienie problemu.

Małgorzata Libman-Sokołowska

Piśmiennictwo:
Davey GCL. Psychopathology of specific phobias. Psychiatry 2004; 6: 83 – 86.
Pawlak J, Gazda J, Rybakowski J. Fobia wiatru (ankraofobia) – jako szczególna postać fobii specyficznej. Opis przypadku. Psychiatria Polska 2009; 5: 581 – 592.
Becker ES, Rinck M, Tűrke V i wsp. Epidemiology of specific phobia subtypes: Findings from the Dresden Mental Health Study. European Psychiatry 2007; 22: 69 – 74.