Zaburzenia osobowości: osobowość bierno-agresywna (negatywistyczna)

Kategoria osobowości negatywistycznej znajduje się poza oficjalnymi kryteriami klasyfikacji zaburzeń psychicznych – zarówno specjaliści z Europy jak i ze Stanów Zjednoczonych uznali ją za wymagającą dalszych badań. Wygląda jednak na to, że wielu z nich rozpoznaje u pacjentów spójny wzorzec patologicznych zachowań, przejawiających się przede wszystkim bierną agresją.
Najbardziej charakterystyczną cechą osobowości negatywistycznej jest skłonność do stawiania oporu, przy jednoczesnym unikaniu konfrontacji. Osoby negatywistyczne wszystkiemu się sprzeciwiają, są często niezadowolone, ale nie potrafią odmówić wprost wykonania tego, czego się od nich wymaga. Prędzej zdecydowałyby się na strajk włoski lub blokowanie miasta, niż wypisanie swoich żądań na transparentach i pikietę przed budynkiem właściwej instytucji – a można powiedzieć, że całe ich życie opiera się na wyrażaniu protestu.
Ludzie o cechach bierno-agresywnych nie uznają autorytetów i zwierzchnictwa. Krytykują przełożonych lub ich wyśmiewają. Nie znoszą nakazów i zakazów. Często twierdzą, że wymagania innych są pozbawione sensu lub niemożliwe do wykonania. Czasem stwarzają pozory pracy, ale umyślnie porzucają lub sabotują zadania. Ich „ulubione” wymówki, to: „zapomniałem”, „nie wiedziałem, jak to zrobić”, „musiałam cię źle zrozumieć”. Są specjalistami od wymyślania potencjalnych przeszkód, stojących na drodze do realizacji narzuconych im planów.
Osoby negatywistyczne są kłótliwe, zrzędliwe, wiecznie pokrzywdzone. Twierdzą, że innym żyje się łatwiej i lepiej, bywają pełne zawiści. Są bardzo wrażliwe na kwestie nagradzania i sprawiedliwego podziału dóbr – zwłaszcza wtedy, kiedy same czują się źle potraktowane. W bliskich relacjach trudno im znieść zależność – na przykład sytuację, w której partner więcej zarabia. Jeśli członkowie rodziny stawiają im jakiekolwiek wymagania, napotykają na opór. Osoby o cechach negatywistycznych z zasady robią tylko to, na co same mają ochotę. Próby wyjaśnienia z nimi nieporozumień rzadko kończą się sukcesem, bo ludzie o osobowości tego rodzaju niechętnie mówią wprost o tym, co ich boli i łatwo się wycofują.
W bierną agresję wpisany jest wewnętrzny konflikt – pomiędzy chęcią zyskania aprobaty a buntem. Prawdopodobnym źródłem takiej postawy jest ciągle powtarzający się komunikat od rodziców; „cokolwiek zrobisz i tak będzie źle”. Osoby negatywistyczne, na co dzień będące mistrzami w zrzucaniu odpowiedzialności na innych, mogą okresowo przeżywać silne poczucie winy związane z emocjonalnym rozchwianiem. Wtedy przesadnie podkreślają własny udział w powstaniu problemu, co jednak rzadko jest równoznaczne z gotowością do konstruktywnej zmiany postępowania.
Chociaż ludzie o cechach negatywistycznych zwykle cierpią z powodu obniżenia nastroju, do podjęcia terapii najczęściej namawia ich ktoś z najbliższego otoczenia. Niestety takie okoliczności kojarzą się pacjentom z przymusem i aktywują buntowniczą postawę – cenną z diagnostycznego punktu widzenia, ale niesprzyjającą współpracy.

Małgorzata Libman-Sokołowska